Sudbina porodice Varićak
Da li će svedoci zajedničkog rada Mileve i Alberta Ajnštajn potonuti u tamu vremena ili će postati deo turističke ponude Beograda?
Širom sveta postoje brojni naučnici koji zastupaju tezu o partnerskom radu bračnog para Ajnštajn, među njima je i američki fizičar Evan Haris Loker, koji je za časopis „Fizika danas“ izneo tezu da su Mileva i Albert radili kao tim:
„Njihove zajedničke godine izrodile su Albertova najveća dostignuća, a njegova fizika tada je bila ispunjena smelim idejama… Kada se njihov brak okončao, njegova je fizika postala konzervativna… Više nije bio predvodnik avangardnih fizičara, nego je ostajao pri istom…“
On smatra da je Mileva dala veliki doprinos fizici i izrazio je nadu da će joj biti odano priznanje i „da će se ispraviti nepravedni tretman koji je pretrpela od Albertovih biografa“.
Svetski priznata naučnica Polin Ganjon, Kanađanka koja živi u Nemačkoj, dugogodišnja članica Evropske asocijacije za nuklearna istraživanja (CERN) u Ženevi, zalaže se da Mileva Marić bude priznata u istoj meri kao i Albert. Ona neumorno drži predavanja širom sveta gde ističe paradoks da je Mileva praktično potpuno nepoznata u svetu a, s druge strane, nailazimo na ogromnu popularnost i bajke koje su ispredane o njenom mužu Albertu, kao o velikom geniju koji je, u stvari, tokom 15 godina sva istraživanja vršio sa njom.
Italijanska fizičarka Gabrijela Grejson smatra da je Mileva metafora za nepravdu i zalaže se da joj Politehnički univerzitet u Cirihu posthumno dodeli diplomu, a velški novinar i pisac Denis Brajan, autor biografije o Ajnštajnu, je izjavio: „Albert je bio veliki majstor u razotkrivanju tajni svemira, ali i podjednako vičan u skrivanju sopstvenih tajni“.
Avram Fedorovič Jofe, ruski fizičar i član Akademije nauka SSSR-a posvedočio je da je lično čitao sva tri epohalna rada iz 1905. čiji je autor bio izvesni „Ajnštajn-Marić“, do tada nepoznati službenik u Zavodu za patente u Bernu. Radovi su potom objavnjeni u „Analima fizike“ gde je Avram u to vreme radio kao asistent kod nemačkog fizičara Rendgena.
Beogradski svedok
Ali, u Beogradu počiva možda najvažniji svedok zajedničkog rada Mileve i Alberta, svedok iz prve ruke, Svetozar Varićak (rođen u Osijeku 1894), sin Vladimira Varićaka, srpskog i jugoslovenskog matematičara, fizičara i profesora koji je rođen u etnički srpskoj porodici u selu Švica u Austrijskom carstvu. Vladimir Varićak je poznavao dva naša velikana i bio u kontaktu sa njima – Milevu Marić Ajnštajn i Milutina Milankovića.
Kada je Vladimirov sin Svetozar završio maturu u Zagrebu, otpočeo je studije hemije na Politehnici u Cirihu, a Mileva i Albert su mu izdavali sobu. Kasnije, Svetozar svedoči da je Mileva posle napornih kućnih obaveza povremeno čak i posle ponoći rešavala matematičke zadatke u Albertovim beleškama. Primetio je, takođe, da je njihov porodični život bio srećan, mada su njeni napori prevazilazili njene moći. „Albert, do tada neiskusan sa predavanjima, imao je dosta posla oko njihovih priprema, pa mu je Mileva po svom običaju i tu pomagala“.
U vreme njegovih studija, dok je bio „na stanu i hrani“ kod Mileve i Alberta, Svetozarev otac Vladimir uveliko je predavao u Zagrebu, istraživao i objavljivao radove na temu teorije relativiteta i intenzivno se dopisivao sa Ajnštajnovima. Svetozar je, po vlastitom kazivanju, pomagao Milevi u kućnim poslovima kako bi ona mogla da se posveti nauci.
Pojedini Albertovi biografi su dovodili u pitanje boravak studenta Svetozara kod Ajnštajnovih, sve dok nije objavljeno pismo od 14. maja 1913. koje je Albert napisao njegovom ocu Vladimiru. Tu mu se zahvaljivao na divnom siru koji im je poslat, a u nastavku je napisao: „Vaš momak je jedan vrlo radoznao student i uvek je veseo.“
Da je student-podstanar koji je živeo kod Ajnštajnovih u periodu 1912-1914. vrlo dobro opažao, svedoče Milevini naučni rukopisi koji su deo zbirke Zaostavštine Alberta Ajnštajna na Hebrejskom univerzitetu u Jerusalimu. To su dragoceni materijalni dokazi o njenoj aktivnoj saradnji sa suprugom.
Svetozar se u junu 1918. u Zagrebu oženio Srpkinjom, profesorkom biologije Vidosavom Somborski, sa kojom je 1920. dobio ćerku Smilju. Ćerka mu je bila profesor engleskog jezika u Beogradu.
Upravo je Smilja Varićak najpoznatijim Milevinim biografima, fizičaru Đorđu Krstiću, koji je skoro 50 godina istraživao Milevin i Albertov život i rad i dr Radmili Milentijević prepričavala sećanja svog oca Svetozara koji je ukućanima rado govorio o životu u Cirihu, kod Ajnštajnovih.
Doktor hemije Svetozar Varićak se iz Zagreba preselio u Srbiju 1928, radio je u Vojno-tehničkom zavodu u Kragujevcu, a nakon tri godine seli se u Kruševac gde radi u Hemijskom zavodu „Obilićevo“, istražujući hemijske otrove i mogućnosti zaštite od njih. Umro je u Beogradu u 38. godini života, od sarkoma na nozi, 29. septembra 1932.
Ni imena, ni spomenika
Sahranjen je sutradan, na Novom groblju u Beogradu na parceli 2, grobno mesto br. 51, ali na njegovom grobnom mestu ne postoji nikakav trag da Svetozar tu počiva. Tu informaciju smo dobili od dr Violete Obrenović, samostalnog stručnog saradnika i istoričara umetnosti JKP „Pogrebne usluge“. Nedaleko od Svetozara počiva i njegova supruga Vidosava Varićak (rođena Somborski) koja je sahranjena na parceli 79, grobno mesto br. 33, ali ni na njenom grobu nema obeležja.
Njihova ćerka Smilja sahranjena je 15. aprila 1998. na groblju Lešće na parceli 31 A, grobno mesto br. 109. Smilju Varićak je sahranila Opština Palilula, grobno mesto nema uplatioca i verovatno će biti prekopano pošto već 26. godina nema uplata zakupa i održavanja, a ni nosioca prava korišćenja.
Po saznanjima do kojih smo došli od Marije Marinković Dukić, stručnog savetnika na poslovima upravljanja grobovima, mesto gde počiva Smilja nije plaćeno od 1999. Tu nema ni njenog imena ni spomenika. Doduše, nekada davno na tom mestu nalazio se samo drveni krst koji je u međuvremenu propao i koji je zatim sklonjen.
Nameću se pitanja da li će država Srbija obnoviti i obeležiti ova dva grobna mesta, i da li će večne kuće najcitiranijih svedoka zajedničkog rada Mileve i Alberta postati deo turističke ponude prestonice ili ćemo ih prepustiti zaboravu i prekopati; pustiti da zauvek potonu u tamu vremena. Da li ćemo dozvoliti da sina i unuku slavnog srpskog matematičara Vladimira Varićaka „prekriju snegovi, ruzmarin i šaš“. Po kazivanju samog Milutina Milankovića, od svih profesora, Vladimir Varićak je imao najveći uticaj na njegov život i naučni put.
I na kraju, kako je Novo groblje svojevrstan muzej na otvorenom koji postoji od 1886. a sledeće godine obeležava 140 godina postojanja – saznanja o bliskim odnosima porodice Varićak i Marić i porodice Varićak i Milanković trebalo bi preneti budućim generacijama. Zanimljivo je da na Novom groblju, od 2017. godine, organizuju tematske obilaske, pa ostaje da se nadamo da će u jednoj od tura biti predstavljena i čuvena porodica Varićak.
Naslovna fotografija: Zemlja i trava – grobno mesto br. 109 gde počiva Smilja Varićak na Lešću – Foto: Marina Bulatović
