Srbi u Argentini i Španiji

Piše: Marko Lopušina

Argentina ili Španija, o tome se odlučuje u finalnom meču Svetskog prevnstva u fubalu, u SAD. Finale Mundijala je u suštini sudar dve najbolje reprezentacije, prvaka sveta i evropskog šampiona u fudbalu.  Ono što spaja Argenitinu i Španiju, odnosno Argentince i Špance jeste španski jezik, koji se govori i piše u obe države. Drugo, Argentince i Špance spaja srpska dijaspora koja živi i radi u Južnoj Americi i u Ervopi.

Kao useljenička zemlja Argentina je od 1857. primala evropske doseljenike, među kojima je bilo i 821 Srbin iz Srbije, Austro-Ugarske i Crne Gore.  Među Srbima bio je ka­pe­tan Mi­loš Vu­ka­so­vić. U to vreme, s kraja četrdestih i početkom pedesetih godina prošlog veka u Agentini je postojala nevelika srpska kolonija, koju su činili potomci prvih naših doseljenika. Kao useljenička zemlja Argenitna je od 1857. primala evropske doseljenike, među kojima je bilo i 821 Srbin iz Srbije, Austro-Ugarske i Crne Gore.

Nastanjuju se najviše u provinciji i prestonici Buenos Airesu. Među Srbima koji su prvi stigli bio je ka­pe­tan Mi­loš Vu­ka­so­vić, koji je (1870) osno­vao pa­ro­brod­sko druš­tvo „La Pla­ten­se“. Već 1939. go­di­ne bli­zu 20.000 lica po­re­klom iz Ju­go­sla­vi­je ži­ve­lo je u glavnom gradu.

Srbi, predvođeni Milošom Vukasovićem osnivaju (1881.) Sla­vjan­sko druš­tvo uza­ja­mne po­mo­ći, čitaonicu i svoj list. Orijentisani kao Jugosloveni formiraju svoje društvo, Jugoslovenski dom (1939.) i folklorni ansambl. Tada je već živelo 50.000 ljudi poreklom iz srpskih krajeva.

Prvi doseljenici u Argentinu

Vodeći Srbi tog vremena bili su brodovlasnici Miho i Nikola Mihanović, izdavač Dušan Radonjić, Milorad Vujičić, i Milan Stojadinović, emigrant i bivši premijer jugoslovenske vlade. Sto­ja­di­no­vić je po­kre­nuo list „El Eco­no­mi­sta“, u kome je sa­ra­dnik bio i sla­vni pi­sac Mi­loš Crnjan­ski.

Političar Milan Stojadinović (Čačak 1888-1961. Buenos Aires) je bio najugledniji srpski emigrant.  Bio je radikal, premijer i ministar u Kraljevini Jugoslaviji, predsednik, i član upravnih odbora: Radio-Beograda, Srpskog brodarskog društva, Standard Elektrika, Izdavačkog koncerna „Vreme“, predsednik „Rotari“ kluba.

Stojadinović je emigrirao u Argentinu u vreme kada je tamo već bio Blagoje Jovović. Izdavao je ugledni list za finansijska pitanja „El Ekonomist“ i bio je savetnik predsednika Argentine. Kao saradnik Udbe imao tajno ime Mercedes. U Titovo ime pregovarao sa Anetom Pavelićem u Argentini (1954). Saradnjom sa Udbom spasao život mlađem bratu i porodici u Beogradu.

Po­sle Dru­gog svet­skog rata Srbi i Jugosloveni u Argentini su for­mi­ra­li Srpsko kul­tur­no druš­tvo Sve­ti Sava, koje je vo­dio Dra­go Vu­koj­čić. U pro­vin­ci­ji San­ta Fe radio je Ju­go­slo­ven­ski pra­vo­sla­vni cen­tar, čiji je pre­dse­dnik bio Mi­tar Gvo­zde­no­vić, dok je Ju­go­slo­ven­sko druš­tvo „Nje­goš“ vodio Da­ni­lo Mar­ko­vić.

Blagoje Jovović, atentator na ustaškog poglavnika Antu Pavelića je bio član društva “Njegov”, ali i utemeljivač prve srpske crkvene opštine “Sveti Sava” i Udruženja boraca “Draža Mihailović”. Kako tvrde srpski sveštenici na Ilindan, 2. avgusta 2020. godine u Venado Tuertu usnuo je u Gospodu Mitar Gvozdenović, veliki trudbenik na polju očuvanja srpske pravoslavne vere i Crkve Hristove, među crnogorskim doseljenicima u Južnu Ameriku.

Prva crkva Rođenje presvete Bogorodice u Argentini građena je od 1986. i osvećena 1995. godine. Novi izgrađeni hram Svetog Save u glavnom gradu je ko­pi­ja crkve kra­lja Mi­lu­ti­na iz ma­na­sti­ra Stu­de­ni­ca. Među graditeljima bili su bro­do­vla­sni­ci, bra­ća Ni­ko­la i Miho Mi­ha­no­vić i par lju­di nji­ma privrže­nih.

Devedesetih godina u argentinskoj pokrajini Ćaho bilo je nekoliko hiljada Srba u Moćagaju, Rezistenciji, Montenegrinu, Korijentesu i Sanzpenji. Treća crkva Sveti Nikola i parohija u Moćagaju okupljali su oko 350 vernika. U to vreme ugledni Srbi bili su Huan Ra­do­njić, po­zna­ti ar­gen­tin­ski po­li­ti­čar, a nje­go­va ćer­ka Va­ne­sa Ra­do­njić, ar­gen­tin­ska kra­lji­ca le­po­te, Hu­an Vu­če­ti­ća, kri­mi­na­li­stič­ki in­spek­to­r, Mile Ko­va­če­vić, vla­snik ve­li­ke far­me sa tri­de­se­tak hi­lja­da ova­ca i Dra­go­mir Ko­stić ugle­dan srpski emi­grant.

Novu generaciju argentinskih Srba čine potomci prvih doseljenika, deca Blagoja Jovovića, čija ćerka Karina Jovović radio kao slavista i prevodi srpsku književnost, i pridošlice sa Balkana, uglavnom radnici, studenti, naučnici i stručnjaci. U Argentini danas ima oko 30.000 Srba. Argentinski fudbal u nižim ligama su igrali Milan Petrović, Dragan Mišić, Mirko Popović i Zoran Kovačević. Svojevremeno su imali delegata u Skupštini dijaspore Srbije. Bila je to Ljiljana Milović Lima. Aktivni su u Udruženju Srba Latinske Amerike, klubu “Njegoš” i SPC.

Danas Srbi u Argentini imaju četiri crkvene opštine – dve u Buenos Ajresu, u provincijama Santa Fe i Ćaho. Sveštenici koji su ovde bogoslužili otac Boško Stojanović i otac Nikola Radiš, parosi Branko Stanišićo i Isajlo Marković. Crkveni administrator za Argentinu mitropolit Afmilohije započeo je 2012. formiranje nove Eparhije buenosajreske i južno-centralno-američke SPC, koja danas aktivno radi.  Vodi je vladika Kiril poreklom iz Crne Gore. Danas najpoznatije Srpkinje u Argentini je Prisila Crivokapich, odnosno Krivokapić, manekenka i novinarka, kao i argentinska snajka Milica Tasić, odbojkašica.

Kraljevi fudbala

U Španiji živi oko 7.000 Srba, od kojih su neki vremenom stekli dvojno državljanstvo, dok su mnogi u zemlju stigli ilegalno i nemaju regulisan status. Prvi Srbi koj isu kročili na Iberijsko poluostrvo bili su mornari i kapetani, svetski putnici, koje su brodovi donosili na obale Španije. U većem broju Srbi pristižu iza Prvog svetskog rata, prvo kao ekonomski migranti, a potom i kao internacionalci. U španskom Građanskom ratu učestvovalo je oko 1.500 Jugoslovena. Na području Španije, u periodu između 1936. i 1939. godine, poginulo je oko 800 Jugoslovena koja su sahranjeni na teritoriji ove države. Među njima bilo je oko 600 Srba. Politički komesar Jugoslovenske brigade bio je Srbin, Dimitrije Bugarski Georgijević, komunista koji je živeo u SSSR i učestvovao u Španskom građanskom ratu.

Neki od učesnika Španskog građanskog rata borisli su se perom, jer je, na primer, Radivoje Nikolić prevodio Lorkine drame, a Ljubomir Gardić je prevodio Loprkinu poeziju. Novinar Aleksandar Vuksanović živi u Španiji od 1990. Dosta je aktivan i na polju kulturnih i duhovnih zbivanja u Španiji, vezanih za Srbe i srpski prostor. Po odobrenju španskog Ministarstva inostranih poslova, u arhivi ministarstva je pronašao više dokumenata o životu i radu Jovana Dučića, Ive Andrića, Peđe Milosavljevića i drugih poznatih srba u Španiji.

Iza Drugog svetskog rata u Španiju su emigrirali politički protivnici komunizma, među kojima su se izdvojila dvojica Srba. Prvi je bio Milunović Marko Piper, Srbin iz Crne Gore, koji je posle puštanja iz zatvora Ozne otišao preko Austrije u Španiju.  Drugi Srbin, ali hrvatski emigrant, bio je Vjekoslav Maks Luburić, pokatoličeni Hercegovac. Vjekoslav Maks Luburić bio je pojam zverske okrutnosti u NDH.

Veze Srba sa Španijom posebno je ojačao Aleksandar Karađođrević, sin kralja Petra II Karađorđevića, prestolonaslednik kada se oženio sam sa princezom Marijom da Glorija od Orleana i Bragance. Taj brak je razveden 1983. godine, ali su njihova deca Petar, Filip, Aleksandar ostala privrženi majci i Španiji.

Druga srpsko-španska veza je izgrađena na pravoslavnoj i duhovnoj saradnji. Već 26 godina u Barseloni, glavnom gradu španske oblasti Katalonije, koja ima sopstveni parlament, živi i duhovno opstaje jedna pravoslavna parohija. Pravoslavna crkva Pokrov Majke Božije u Barceloni već više od deset godina nalazi se pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve. SPC u Španiji ima ukupno 7 parohija, u Žironu čak tri, Majorki, Alikanteu, Barseloni i Basku. Svi sveštenici parohija SPC u Španci. Ovu zajednicu čini oko 500 vernika i mnogo više simpatizera.

Srbi su ostavili veliki trag u španskom fudbalu i košarci. Kada su u leto 2006. nekada legende srpskog fudbala i košarke Predrag Mijatović i Vlade Divac odlučili da postanu direktori fudbalskih i košarkaških klubovia Reala iz Madrida srpska kolonija u Španiji je ojačana za još dvojicu poznatih Srba. Španija je poslednjih decenija bila poznata upravo kao utoćište srpskih sportskih gastarbajtera, kako trenera, tako i igrača. U Španiji svoju slavu su potvrđivali Svetislav Pešić i Božidar Maljević kao košarkaški stručnjaci, Ratomir Antić kao fudbalski trener, ali i Dejan Bodiroga, Nikola Lončar i Dejan Tomašević mnogobrojni majstori košarke, rukometa, fudbala, odbojke, vaterpola. Petar Trbojević, vaterpolista, jedini je naš reprezentativac, koji igra u španskom prvenstvu.

Radomir Antić vodio fudbalski tim „Ovijeda“ (dva puta), „Atletiko Madrida“ (tri puta), „Barselonu“, „Seltu“, Srbije i kineskih klubova Šandong Luneng i Hebei. Antić bio je proglašen za najboljeg trenera u Španiji za sezonu 1995/96. U fudbalsku penziju otišao je 2015. godine.

Trener Miljan Miljanić (1930-2012.) „Čiča“ otišao je kao trener na privremeni ard u inostranstvo baš u Madrid 1974. godine. S tigao je u „Real“ na poziv predsednika kluba Santijaga Bernabeua. Sa sobom je Miljanić doveo Srećka Radišića, kondicionog trenera. Klub je iza sebe imao očajnu sezonu koju je završio kao osmoplasirani u Primeri. Miljan je planirao da u klub dovede Dragana Džajića, tada najbolje levo krilo na svetu. Plan mu s enije ostvario. Naredne tri fudbalske sezone Miljanić je veoma uspešno vodio kraljevski klub.

Sa FK „Real Madrid“ Miljan Miljanić je osvojio duplu krunu, špansko prvenstvo i kup, u sezoni 1974/75. godine. Treću sezonu je završio kao deveti i to je uzdrmalo njegov status, a nakon poraza na početku sezone 1977-78. od „Salamanke“ usledio je rastanak sa „Realom“. Miljan Miljanić je bio uspešan evropski trener. Odlikovan je Ordenom FIFA za zasluge u razvoju fudbala.

Čuveni vojvođanski trener Vujadin Boškov (1931-2014) je u „Real stigao“ 1979. godine nakon uspeha sa vođenjem fudbalera šampiona lige FK „Saragosa“. Već u prvoj sezoni Boškov je sa kraljevskim klubom osvojio duplu krunu. Vodio je tim u finalu Kupu evropskih šampiona, kada je „Real“ bio poražen od „Liverpula“. U trećoj godini svog mandata, Boškov je sa „Realom“ osvojio fudbalski Kup kralja Španije, da bi na kraju sezone 1981-82. napustio Madrid.

U košarci su kroz Španiju prošli i Paspalj, i Dražen Petrović, i Luka Dončić, kao I mnogi drugi uspešni Srbi. Devdesetih godina prošlog veka, kada su rat i politička kriza pogodili srpske zemlje, iseljavanje je nastavljeno ovog puta sa sportistima, umetnicima i biznismenima su se pridružile i izbeglice. Od poslovnih ljudi u Španiji  su danas poznati Ranko Popović, vlasnik firme “Ibermeridional” za trgovinu sportskom opremom, Kukić Dragan,  trgovac, Žiža Veljković, menadžer preduzeća “Midalta S.L.”, Dejan Brkanović, vlasnik firme “Importnicola” i Radivoje Bošnjaković, koji je osnovao prvi srpski Biznis klub.

Tatjana Trifunović živi već 20 godina u Madridu. Udata je za Španca, kog je upoznala u Africi i imaju sina Gorana. Po zanimanju je ekonomista. Pod njenim uticajem njen muž je napisao knjigu “ Sovjet danguba“ o Nikoli Tesli, koja je izašla u Španiji i Francuskoj. Slavko Radosavljević je doktor energetske elektronike u Marbelju i autor 14 patenata uređaja za punjenje baterija. Rajko Milošević – Gera je majstor stripa, a Tigran Mašić lutkar, vlasnik Balkansko-iberijske kulturne asocijacije – Balkiber i osnivač festivala lutkarskih pozorišta. Dragan Matić je u Španiji poznat kao obožavalav Salvadora Dalija, vlasnik njegovih slika i  opere „Biti bog“, koje je lane izveo u Dalijevom rodnom mestu Figeres.
Od svih njih jedina se Ljiljana Medić iz Madrida odlučila da na pragu XXI veka u Španiji formira i prvo Udruženje Srba, kome je dala ime „Most“.

Naslovna fotografija: Patrijarh Porfirije prilikom posete srpskoj zajednici u Argentini