Duboki tragovi Srba u prošlosti Odese
Kijevska kneževina je u Carskoj Rusiji spasavala srpski narod od gladi i bečkog zatočeništva. A glavna morska luka Odea bila je centar srpske kulture i prtriotizma
Piše: Dr Marko Lopušina
Četvrti Samit Ukrajina – Jugoistočna Evropa okupio je u Odesi države i državnike sa Balkana. Srbija je dobrodošla u Ukrajinu, u Odesu. Sa našeg zapadnog Balkana u Odesi su bile Albanija, Crna Gora, Severna Makedonija i Srbija, kao i Rumunija, Moldavija, Bugarska, Grčka, Hrvatska i Slovenija iz Evropske unije i zemalja koje žele da joj se pridruže.
Našoj javnosti treba pojasniti činjenicu da Ukrajina, kao ni ukrajinski narod nisu ništa nažao učinili Srbiji kroz istoriju. I da je Ukrajina i Odesa vekovima bila sigurna luka za srpski narod.
Srbi su u Ukrajini prvo živeli, kako je tvrdio istoričar Ljubivoje Cerović, u ranom srednjem veku u Bojkiji. Zemlja Bojkija se nalazila na zapadu Ukrajine. Prostire se na karpatskom području, na razvođu reka crnomorskog i baltičkog sliva. Srbi u Zahumlju su znali da je „njihov knez od Visle”.
Ukrajinski istoričari V. M. Meljnik i E. V. Šiškin u radu Najranija etnička istorija Južnih Slovena, na osnovu podataka koje daje Konstantin Porfirogenit, zaključuju da, „pošto se iz postojbine nije iselila sva masa srpskog stanovništva, već je na Karpatima ostao veliki broj Srba, odnosno Bojki, preostali u Karpatskim gorama Beli Srbi i Bojki su ušli kao etnička komponenta u početku u rusinski, a zatim u ukrajinski element istočnog Slovenstva”.
Život Srba u Ukrajini, u drugoj polovini XVIII veka je ovako opisan:
„Život u našoj naseobini prve godine bio je kao, na primer, život nesrećnih brodolomaca koje su morski talasi izbacili na pusto ostrvo, pa se tamo hranili zeljem, korenjem, ribama, pticama i zverkama koje ulove. Tako smo pali i mi na tu golu stepu, na zemljište na kome od stvorenja sveta niko nije živeo i gde se ni za kakav novac ništa nije moglo nabaviti.”
Prvu grupu, sa oko 4.000 ljudi, iz Pomorišja i Potisja, ali i drugih srpskih krajeva, poveo je u Ukrajinu, drugom polovinom septembra 1751. godine, pukovnik Jovan Horvat. Prethodno je na predlog Dvorskog ratnog saveta od carice Marije Terezije dobio „otpust iz vojske”, kao i pasoše za oficire koje je poveo. Graničari su preko Tokaja stigli u Kijev 10. oktobra 1751. godine.
Vođa seobe Jovan Horvat je krajem 1751. godine došao u Sankt Peterburg, gde je uručio molbu carici Jelisaveti Petrovnoj da Srbima dozvoli da se nasele na teritoriji Ruskog carstva. Posle kraćeg vremena, 24. novembra 1751. godine izdat je Ukaz carice Jelisavete „O primanju u podanstvo Srba koji žele da se nasele u Rusiju i služe u posebnim pukovima i određivanju na granici prema turskoj strani pogodnih mesta za naseljavanje, o određivanju plate konjici prema platama u husarskim pukovima i podređivanju tih pukova Vojnoj kolegiji”.
Zemlja Trebješanima
Ukazom od 21. maja 1753. godine Srbi su se doselili u Ukrajinu da budu granična milicija. Nastala su sledeća naselja: Nadlak, Pečka, Jenopolje, Pavliš, Glogovac, Šajtin, Semlak, Cubilj, Cibuljevo, Varadin, Pančevo, Vršac, Vladimirovac, Kanjiža, Senta, Bečej, Turija, Nadlaj, Martonoš, Moširin, Čongrad, Feldvar, Beška, Mitrovica, Vukovar, Kosovka, Ivankovci, Subotica.
Ukaz Senata pod nazivom „O naseljavanju na ruskim granicama srpskih doseljenika”, na primer, navodi da Srbi treba da budu „pogranična milicija”, kao što su bili i na austrijskoj granici. Država se obavezala da će za doseljenike izdvojiti zemlju pogodnu za obrađivanje i pružiti im pomoć u građevinskom materijalu. Sve ostalo su graničari morali da obezbeđuju sami.
Srbi se u Odesi, piše Ljubivoje Cerović u svojoj studiji, pojavljuju kao pojedinci početkom 19. veka. Ukazom carice Katarine II, 1794. godine osnovan je grad Odesa. Grad se naglo razvijao zahvaljujući privilegijama koje je ruska carska kuća davala doseljenicima, među kojima i Srbima. Kijevska kneževina je u Carskoj Rusiji spasavala srpski narod od gladi i bečkog zatočeništva. Hercegovačke vladike su molile ruske careve da primi gladni narod iz Crne Gore.
I Trebješani su u izbeglištvu 1792. godine odlučili da se isele u Rusiju. Punih dvanaest godina, od 1792. do 1804, trebješki prvaci su, sa serdarom Mališom Lazarevićem Minom na čelu, obilazili ruski carski dvor, pokušavajući da dobiju dozvolu da se isele u Rusiju.
Konačno su 1804. godine dobili dozvolu i posle mesec dana plovidbe morima dospeli u Odesu. Stanovnici Odese, posebno oni iz srpske kolonije, toplo su primili Trebješane. Gradonačelnik Odese, Emanuel Osipovič, „Duka od Rišeljea”, diveći im se, više puta je u svom domu primao Trebješane, predstavljajući ih mnogim viđenim građanima. Najveću pomoć među članovima Srpske kolonije dobili su od Luke Ljesara, trgovca, poreklom iz Podgorice.
Ruski car Aleksandar I je 1805. godine dodelio Trebješanima zemljište u prostranoj nenaseljenoj ravnici, dan hoda na severu od Odese. Trebješani su podigli naselje kojem je car dao ime Slavjano-Serbskoje. Danas se ovo naselje zove Serbka.
U srpskoj koloniji mnogi su se obogatili, a pojedinci među njima su se afirmisali i kao dobrotvori. Jedan od njih je bio Jovan Riznić, rođen 1793. u Trstu, koji je završio osnovnu školu kod Dositeja Obradovića, a prava u Padovi i Beču. Dvadesetih godina 19. veka, prešao je u Odesu i za kratko vreme postao najbogatiji trgovac u gradu. U svojoj kući je primao mnoge Srbe, među kojima i one koji su dolazili na školovanje.
Pošto je 1853. godine ostavio državnu službu, povukao se na imanje Gopčicu kod Kijeva. Jovan Riznić umro je 1861. godine. U domu Riznića u Odesi, dvadesetih godina 19. veka, nalazio se nadaleko poznati književni salon, u koji su dolazile znamenite ličnosti iz političkog, privrednog i kulturnog života Odese.
Srbi i Puškin
Posebno mesto među gostima u književnom salonu pripadalo je Aleksandru S. Puškinu. Veliki ruski pesnik, rodonačelnik nove ruske literature, boravio je 1823–1824. godine u Odesi među Srbima u domu Riznićevih. Puškin je, posredstvom svojih prijatelja, 1823. godine prešao u Odesu u dom Jovana Riznića. Duša književnog salona bila je supruga Riznićeva – Amalija, koja je pripadala čuvenoj srpskoj grofovskoj porodici Nako iz Banata. U njenu čast Puškin je ispevao pesme posvećene „gospođi Riznić”. Ove tople lirske pesme ušle su u sve zbirke Puškinove lirike, a njeni portreti crtani njegovom rukom, nalaze se u rukopisu Evgenija Onjegina.
U brojnim susretima sa Srbima, Puškin se upoznao sa njihovom istorijom, narodnim stvaralaštvom i akterima ustanka. Pošto je zbog bolesti neko vreme boravio na Krimu, septembra 1820. godine dospeo je u Kišinjev, u kancelariju pomenutog genera la, sada namesnika Besarabijske oblasti. Ovde je ostao do jula 1823. godine i povezao se sa revolucionarnim pokretom ruske inteligencije i oficira. U vreme Puškinova boravka u Kišinjevu i Odesi, u ovim gradovima nalazili su se mnogi Srbi. Dok su u Kišinjevu, posle propasti Prvog srpskog ustanka, živeli u izbeglištvu sa porodicama mnogi ustanici, dotle su u Odesi, u srpskoj trgovačkoj koloniji živeli i stvarali brojni Srbi, zaslužni za kulturu svoje dijaspore i nove domovine, kao i naroda iz kojeg su potekli.
Sa Puškinom su se susretali ruski akademik, Srbin, Atanasije Stojković, rektor i profesor Univerziteta u Harkovu, vojvoda Jakov Nenadović, popečitelj unutrašnjih dela u Karađorđevoj Srbiji, sa sinom Jevremom, husarskim carskim oficirom, kao i Stefan Živković, književnik koji je Puškina upoznao sa delima Vuka Karadžića.
Ovde se Puškin upoznao sa Karađorđevim sinom Aleksom Petrovićem, ruskim carskim oficirom i njegovim sestrama i majkom. Najmlađoj Karađorđevoj kćeri, Stamenki, spevao je jednu od svojih „srpskih” pesama. U svoje pesništvo uneo je legendarni i mitski lik vođe srpske revolucije, vožda Karađorđa. U vreme boravka u Besarabiji, Puškin je išao i u Izmail, gde je bio u domu Srbina Nikole Slavića. Ovde je upoznao Irinu, rođaku Slavićevu, koja mu je pevala srpske narodne pesme, prevodeći ih na ruski.
Znameniti ljudi
Srbi su u crnomorskoj luci Odesi, tokom 19. i početkom 20. veka imali značajnu ulogu u privrednom, društvenom, prosvetnom i kulturnom životu. Joakim Vujić, srpski teatarski pregalac i putopisac, početkom četrdesetih godina 19. veka odlučio se na putovanje po istočnoevropskim zemljama, posle kojeg je objavio knjigu u Beogradu 1845. godine pod naslovom Putešestvije po Ungariji, Valahiji, Moldaviji, Besarabiji, Hersonu i Krimu. U ovoj knjizi Vujić je opisao Odesu i istaknute Srbe u ovom gradu:
„Čislo domova u Odesi nahodi do 8000, a žitelja na 50000, ot kojih ponajviše jesu Rosijani, posle sleduju Serblji, Nemci, Italijani, Francuzi, Španjoli…”
Prvi Srbin koji je stekao veliki ugled među trgovcima bio je Filip Lučić. Ovaj bogati trgovac je, prema navodima Vujića, podigao „jedno prekrasno zdanje”. Vujić pominje i druge ugledne srpske trgovce u odesi. Bili su to: Jovan Riznić, Petar Popović, Drago Koturić, Vid Milutinović, Aleksandar Damjanović, Luka Ožegović, Antonije Kvekić i drugi.
Atanasije Gereski, rođen 1807. u Čereviću, stekao je trgovinom veliki kapital u Odesi. Dospeo je u Odesu u vreme kada je ovaj grad počeo da izrsta u snažni pomorski i trgovinski centar. Vrednoćom i umešnošću stekao je dovoljno sredstava da otvori samostalnu radnju. Ubrzo, postao je jedan od najbogatijih i najvećih trgovaca u Odesi. Biran je na razna počasna mesta i za deputata u Trgovačkom savetu, a za svoje privredne zasluge dobio je visoka odlikovanja.
Posle pola veka života u Odesi, sedamdesetih godina 19. veka Atanasije Gereski se vratio u zavičaj i sa suprugom se nastanio u Čereviću, gde je sirotinji „činio mnoga dobra”. Posle smrti supruge, 1880. godine, preselio se u Novi Sad. U želji da pomogne „duhovni razvitak mladeži srpske” dao je zamašnu svotu od dvadeset hiljada ruskih rubalja za otvaranje konvikta uz Srpsku pravoslavnu veliku gimnaziju u Novom Sadu pod imenom Atanaseum. Od 1885. godine, kada je Gereski umro, do 1914, kada je izbio Prvi svetski rat, oko šezdeset pitomaca uživalo je stipendiju „Atanaseuma”, među kojima i potonji predsednik Matice srpske Tihomir Ostojić i slavista Radovan Košutić, koji je studije završio u Odesi.
Dva Dimitrija
Dimitrije Tirol, srpski kulturni poslenik, ostavio je dragocene zapise o Srbima u Odesi i u ruskom carstvu. Rođen u Čakovu 1793. godine, kao književnik i istoričar, kao cenjeni kulturni poslenik, bio je član srpskih i ruskih učenih društava. Za sebe je govorio da je „srpski spisatelj i član Učenog društva u Odesi”.
– Boravak Dimitrija Tirola u Odesi od 1839. do 1841. godine, iako vremenski kratak, po rezultatima bio je plodotvoran. Upoznao je život srpske dijaspore u ovom crnomorskom gradu. U isto vreme, rusku javnost upoznao je sa kulturnim i prosvetnim prilikama i sa istorijom srpskog naroda. Prikupio je značajnu istorijsku građu o Srbima u Ruskom carstvu, koja mu je poslužila za pisanje monografskih radova. Najpoznatiji rad koji je napisao na osnovu građe prikupljene u Odesi je Kazivanje starih Trebješana. Sem toga, napisao je i monografiju o grofu Mihailu Miloradoviću. Tirol se ovde upoznao i tesno sarađivao sa Dimitrijem Maksimovićem Knjaževićem, popečiteljem Odeskog naučnog okruga, osnivačem Odeskog društva istorije i drevnosti – tvrdi Ljubivoje Cerović.
Dimitrije Maksimović Knjažević je rođen 1778. godine u Sankt Peterburgu. Poticao je iz srpske graničarske oficirske porodice iz Like. Njegov otac Maksim se doselio 1773. godine iz Gospića u Sankt Peterburg. Podigao je četiri sina, od kojih je Dimitrije bio najstariji. Studije prava Knjažević je završio na Univerzitetu u Kazanju na Volgi. Imenovan je 1838. za popečitelja Odeskog naučnog okruga.
I Platon Simonović, državni savetnik u Odesi, poticao je iz ugledne porodice Trebješana koji su živeli u Srpskom Selu. O njemu Dimitrije Tirol govori u pismu Vuku Karadžiću 1840. godine, koje mu je poslao iz Odese. U pismu naglašava da „ovaj učeni muž, g. Simonović, uvažava i poštuje više vas, nego ikakvog srpskog literatora”.
Vasilije Lučić Dalmatov (fotografija desno), istaknuti dramski umetnik, poticao je iz srpske porodice Lučića, jedne od najuglednijih trgovačkih familija u Odesi. Glumom se počeo baviti u rodnoj Odesi kao student Rišeljeovog liceja, da bi kao mlad dospeo u Moskvu, u teatar Tanejeva i Ursova. Ovde je ostao do 1873. godine, da bi nastavio glumačku karijeru u Puškinskom teatru. Vrhunac u umetničkoj karijeri postigao je kada je prešao u Petrograd 1884, u najslavnije prestoničko Aleksandrinsko pozorište. Ovde je dobijao velike uloge i postao omiljeni prvak petrogradske publike. O njemu je zapisano: „Crtež tih uloga odlikovao se unutrašnjim sadržajem, bogatstvom i dubinom, jarkošću, sočnošću, monumentalnošću.”
Kao svestrani pozorišni intelektualac, učestvovao je u osnivanju i radu petrogradskog Literarno-artističkog kruga, koji je prerastao u Teatar umetničko-artističkog kruga, a kasnije opet u Teatar umetničko-artističkog društva, da bi se na kraju pretvorio u Suvorinski teatar. Svi koji su poznavali Dalmatova smatrali su ga izuzetno pametnim, i u isto vreme veoma šarmantnim. Njegova deviza bila je: „Glumac mora da ima stalno spreman kofer i da ispoveda filozofiju stoicizma.” Aleksandrinskom pozorištu ostao je veran do kraja života, do 1912. godine. Sa mnogo razloga Vasilije Lučić Dalmatov je ocenjen kao „jedan od naših sunarodnika koji je u svojoj oblasti najviše ostvario na strani”.
Ministar Valtazar
Jedan od uglednih srpskih intelektualaca na ukrajinskim prostorima bio je i Valtazar Bogišić, istoričar prava, ministar pravde Crne Gore, profesor, pravnik. Bio je aktivni radnik Ujedinjene omladine srpske. Rođen je u Cavtatu, 20. decembar 1834. a umro je 24. april 1908. u Rijeci. Njegov đed doselio se u Cavtat iz Konavala, gde se porodica Bogišića bavila privredom i trgovinom. Osnovno obrazovanje je stekao u svom rodnom mestu, posebno u privatnoj školi pomorskog kapetana A. Kazijarija.
Nakon što je završio gradivo niže gimnazije, otac Vlaho nije udovoljio želji sina da ode na dalje školovanje van Cavtata, već ga je zaposlio u svom gospodarstvu i omogućavao mu koliko su prilike dozvoljavale, da proširi svoje znanje. U vezi sa trgovačkim poslovima već kao mlad je putovao po Dalmaciji i van nje, te upoznavao zemlju i ljude.
Posle očeve smrti (1856) Bogišić ostvaruje svoju težnju za učenjem pa je otišao u Mletke, gde je 1859. položio maturu. Posle toga se upisao na Pravni fakultet u Beču, ali je slušao pored toga filozofiju, filologiju i istoriju. Godine 1862. doktorirao je filozofiju u Gisenu. 1863. postavljen je za činovnika u dvorskoj biblioteci u Beču. Posle položenih ispita promovisan je u Beču 1864. za doktora prava.
Godine 1868. postavljen je za školskog nadzornika u banatsko-sremskoj Vojnoj krajini, sa sedištem prvo u Temišvaru, a kasnije u Petrovaradinu. Godine 1869. primio je poziv univerziteta u Kijevu i Odesi za profesora slovenskih prava. Novorosijski univerzitet u Odesi odlikovao ga je počasnom diplomom doktora za javno pravo. Bogišić se odlučio da primi poziv toga univerziteta, otišao je u Odesu i 1870. održao svoje pristupno predavanje.
U Odesi je nastavio rad oko sakupljanja narodnih običaja, pa je putovao po Kavkazu da se upozna s običajima tamošnjeg naroda, jer je verovao da se oni podudaraju sa običajima Južnih Slovena. Knez Nikola ga je1872. pozvao da izradi Imovinski zakonik za Crnu Goru. Bogišić se tome pozivu odazvao, jer je to bila i želja cara Aleksandra II. Iz Odese u Pariz otišao je 1874, da izradi nacrt zakona, koji je 25. marta 1888. proglašen građanskim zakonikom za knjaževinu Crnu Goru sa zakonskom snagom od 1. jula 1888.
Posle završenog posla na zakoniku otišao je 1888. u Rusiju da sredi svoj službeni odnos, a kad mu je odobrena penzija, napustio je profesuru u Odesi. Izabran je za redovnog člana Srpske kraljevske akademije 23. januara 1888. Godine 1893. ponudio mu je knjaz Nikola mesto ministra pravde kako bi vršio nadzor nad sprovođenjem novog zakonika u praksi i da predloži potrebne izmene. Bogišić je prihvatio ponudu, izradio neke popravke u zakoniku, i drugo izdanje zakonika proglašeno je zakonom 14. januara 1898. Bogišić je bio ministar do 22. novembra 1899, kad se vratio opet u Pariz, gde je ostao, kao privatni naučnik, do pred samu smrt, koja ga je zadesila na Rijeci, kad je polazio za Cavtat.
Aleksandar Belić je jedan od najistaknutijih naučnika u oblasti slovenske filologije i lingvistike. Bio je član svih slovenskih akademija, predsednik Srpske akademije nauka i umetnosti od 1937. do 1960. godine. Studirao je na Univerzitetu u Odesi, a potom u Moskvi i Petrogradu. Poglede o jeziku i njegovom razvitku izložio je u delu O jezičkoj prirodi i jezičkom razvitku.
Na ruskom jeziku objavio je 1905. godine dijalektološku kartu srpskog jezika. Bavio se uporednom gramatikom slovenskih jezika, kao i staroslovenskim jezikom. Naročiti ugled uživao je među ruskom emigracijom, koja je u Jugoslaviju došla posle Oktobarske revolucije; bio je predsednik Državne komisije za pitanja ruskih izbeglica.
Nalazio se među inicijatorima osnivanja Ruskog naučnog društva u Beogradu. Uticao je na organizovanje kongresa ruskih pisaca u izgnanstvu u Beogradu 1928. godine, kao i prilikom održavanja velike izložbe ruskih slikara u svetu izvan Rusije, 1930. godine. Zaslužan je za izgradnju doma ruske kulture u Beogradu i za osnivanje muzejskih zbirki. Jedan je od najzaslužnijih Srba za rusku kulturu van matične zemlje u 20. veku.
I Radovan Košutić, jedan od najznačajnijih filologa-slavista, školovao se u Odesi. Posebno interesovanje izazvala je njegova dvotomna Gramatika ruskog jezika. Autor je hrestomatije tekstova iz klasične ruske književnosti 19. veka, pod nazivom Ruski primeri. Bavio se i književnim studijama i poezijom, a njegovo znamenito delo je putopisna proza Pisma iz Petrograda.
Na Solunskom frontu
Protivno svojoj volji, Srbi koji su živeli na području Austrougarske u Prvom svetskom ratu našli su se na Istočnom frontu. Istoričari govore o čak 100.000 srpskih vojnika. Mnogi od njih su vojevali na teritorijama koje danas nazivamo Rusija, Ukrajina, Belorusija, Mađarska, Slovačka, Češka. Grobovi su njihovi pečati, a biografije uspešnih njihovi tragovi. Ne želeći da ratuju za Habzburšku monarhiju, a protiv slovenske braće na Balkanu i u Rusiji, Srbi su se predavali ruskim brigadama.
Odmah zatim, Srbi iz Rusije su dobrovoljno prelazili u srpsku vojsku, koja je na početku rata protiv Centralnih sila odnela velike pobede u Cerskoj i Kolubarskoj bici. Najveći broj slovenskih zarobljenika nalazio se na području Ukrajine, uglavnom u kijevskom zarobljeničkom logoru u Darnici. Desetine hiljada zarobljenih Srba razmešteno je i u Odeskoj, Harkovskoj i Jekaterinoslavskoj guberniji. Ruska vlada je prihvatila želju ovih ljudi da se bore na strani Srba. U sporazumu sa srpskom vladom, u leto 1915. otpočelo je organizovano prebacivanje dobrovoljaca iz Ukrajine, iz Odese ponajivše, rekom u Srbiju. Tako je do septembra 1915. na balkanska ratišta prebačeno oko 3.500 dobrovoljaca, od kojih su neki učestvovali u proboju Solunskog fronta i pobedi.
Početkom 1915, u Odesi je, po nalogu cara Nikolaja II, od zarobljenih formirana Prva i Druga dobrovoljačka srpska divizija sa 16.000 boraca. Njen komandant je bio pukovnik Hadžić, a u sanitetu su bili dr Vladimir Stanojević, dr Božidar Janković, dr Stojan Stefanović, dr Dragoljub Kostić i mnogi drugi lekari. Oni su zbrinuli 6.250 ranjenika. Kako piše Mihail Vaščenko – Ruskarec, doktor istorijskih nauka i naučni saradnik Instituta za slavistiku Ruske akademije nauka, bio je formiran i Srpski dobrovoljački korpus sa 40.000 ljudi, kojima je komandovao general Mihailo Živković.
Uoči Februarske revolucije 1917, štab korpus je bio u Odesi. Štab Prve divizije bio je u Voznesensku, a Druge divizije u Aleksandrovsku. Pobeda boljševika nad carskom dinastijom već se uveliko naslućivala. U takvom, revolucionarnom raspoloženju, među vojnicima Srpskog dobrovoljačkog korpusa širio se patriotizam koji nam je srpskom narodu doneo slobodu.
