Od plemića do hrvatske raje

ŽIVOT I STRADANJA RAŠKOVIĆA U KRAJINI (1)

Kninski Raškovići su potomci Srba iz Raške i Starog Vlaha, koji su se doselili u Dalmaciju, bili su srpski plemići, advokati i lekari, a postali su hrvatska raja koju je Franjo Tuđman surovo isterao iz Hrvatske

Piše: Dr Marko Lopušina

Mnogo je srpskih ljudskih sudbina zavijeno u crno u poslednjih sto godina u Hrvatskoj. U ovaj prostor Zapadnog Balkana srpski narod je došao pre hrvatskog življa. Dalmacija se kao srpska zemlja nekada prostirala od Jadrana do Šapca. A Hrvatska kao zemlja bila je otadžbina mnogim Srbima, pa i porodici Rašković. Kninski Raškovići su potomci Srba iz Raške i Starog Vlaha, koji su se doselili u Dalmaciju. Bili su srpski plemići, advokati i lekari, a postali su hrvatska raja. Poglavnik Franjo Tuđman ih je surovo isterao iz Hrvatske.

Moja sagovornica profesorka i književnica dr Vje­ra Ra­ško­vić Zec ro­đe­na je pre devet decenija u Kni­nu, gradu u kome je živela njena stara porodica. Potomak je srpske familije Vojnovića koja je živela na Kosovu u srednjem veku. Bili su bliski caru Dušanu kao saradnici na dvoru i kao vladari nad zemljom i ljudima u provinciji.

Pre boja na Kosovu polju 1389. godine Vojnovići su se preselili u Rašku oblast, po njoj uzeli prezime Rašković i živeli potom u Starom Vlahu. Starešina porodice, otac i majka sa decom i rođacima posedovali su velika imanja i stoku. Imali su četiri sina koji su bili vešti borci, uspešni domaćini i vladari poseda. Raškovići su plemići i nosili su titule beratlijskih knezova.

-Raškovići su bili dobri vernici, graditelji crkava i ktitori: Svetog Nikole u Brezovi, na svom imanju kod Ivanjice, crkve Janja u Ćelijama na Uvcu, crkve u Dubnici kod Božetića i drugih. A sveštenik Gavrilo Rašković je u 17. vijeku bio patrijarh srpski. Koliko su bili okrenuti srpskoj crkvi govori i podatak da se u  manastiru Krušedol nalaze grobovi trojice knezova Raškovića – nabraja gospođa Vjera.

Profesor Voja Subotić, istoričar srednjovekovnih srpskih porodica, otkrio je da su Raškovići ratovali sa Turcima. Najhrabriji je bio Maksim Rašković. Posle krvavih sukoba sa Turcima, mladi knezovi morali su da beže iz Raške. Najstariji od njih knez Jovan Rašković uputio sa sa familijom, sveštenicima i svojim narodom preko Crne Gore, Bosne i Hercegovine u Mletačku republiku. Sa njim je bio i njegov brat Todor Rašković. Dozvolu za useljavanje u Dalmaciju dobio je od mletačkog providura 1688. godine.

Vremenom u Dalmaciju su se uselili i ostali Raškovići, zajedno sa pravoslavnim vladikom Eptimijem. Nastanili su pustare u okolini Drniša, gde su sebi podigli porodične kuće, štale i ambare, kakve su imali u Raškoj oblasti. Sredinom 18. veka sa­gra­đe­no je vi­še ku­ća Ra­ško­vi­ća u de­lu Dr­ni­ša zva­nom Plo­če.

Ostali verni pravoslavlju   

Mleci nisu Raškovićima priznali status plemića, jer nisu uzeli katoličku veru. Ostali su verni pravoslavlju, ali su izgubili plemstvo i titule knezova. Kada je Dalmacija u 18. veku postala deo austrijskog carstva, Raškovići iz Krajine, kako je nazvano to rubno područje na granici, sa kog se monarhija branila od Turaka, bili su ratnici i radnici. Godine 1840. zabeleženo je da pre­ma ka­ta­star­skim po­da­ci­ma ima vi­še Ra­ško­vi­ća ku­ća u Dr­ni­šu. Oni su već ve­le­po­sed­ni­ci.

Neki su se iskazali kao znameniti ljudi. Najviši carski čin pukovnika među Krajišnicima dosegao je Atanasije Rašković, koji je pozivan na bečki dvor. Unuk pukovnika Mojsija Raškovića, mladi Sava Rašković bio je prvi Srbin doktor prava u austrijskom carstvu.

Porodica gospođe Vjere Rašković nosila je na tom putu od Srbije do Dalmacije sa sobom ikonu Uspenja presvete Bogorodice iz manastira Sopoćani. Pravoslavna ikona je preko Bileće, Ljubinje, Gabele i Metkovića stigla sa Raškovićima do tada turske varošice Drniš. Ta je ikona još uvek u vlasništvu Vjere Rašković Zec.

-Moj deda Tome Rašković je rođen 1869. godine u Drnišu, gde je bio skroman težak i sitni trgovac. Oženio je deset godina mlađu varošku djevojku Jovanku i stvarao sa njom Mog oca Dušana dobili su 1900. godine. Poživio je 66 godina, što je u to vrijeme bila solidna starost. Sahranjen je na drniškom groblju Svetog Aranđela 1935. godine kada sam ja rođena, tako da ga nisam upamtila – priča mi gospođa Vjera Rašković Zec.

Godine 1914. pred Veliki rat odnosi prema Srbima u Drnišu se sve više pogoršavaju. Krajem februara proslava srpskih poklada i pored dozvole vlasti je prekinuta. A slike srpskog kralja Petra Prvog Karađorđevića kačene su po magarcima.

-“Već 4. marta 1913. grupa hrvatskih nacionalista je pred opštinom uzvikivala antisrpske parole “Dole kralj Petar”, “Doli, doli Srbi”. Ipak, Drnišani su 28. juna u većem broju učestvovali na proslavi Vidovdana na Dalmatinskom Kosovu. Srpski prvaci gotovo otvoreno su u svojim govorima pozivali na rušenje Austro-ugarske monarhije i oslobađanje svih jugoslovenskih naroda. Na Dalmatinskom Kosovu bili su prisutni Pepo i Nana Princip, roditelji Gavrila Principa iz Obljaja kod Bosanskog Grahova. Proslava Vidovdana je prekinuta nakon vesti o atentatu u Sarajevu” – napominje dr Vjera.

Njen otac Dušan je imao 14 godina kada je Austro-ugarska carevina proglasila rat Kraljevini Srbiji, a u Drnišu je izvršila mobilizaciju 5.000 vojnika. Nekolicina drniških Srba je uhapšeno jer “su govorili u korist Srbije”. Hrvati koji su vadili oči sa slike kralju Petru, nisu uhapšeni.

Poratna deca

Srećom deda i sin Raškovići nisu se bavili politikom i proživljavali su Prvi svetski rat relativno mirno. Sin Dušan Rašković je diplomirao prava i dobio posao sudije u Drnišu. Tajno se oženio u svojoj 21 godini. Njegova izabranica bila je Lukijana Lukavac iz sela Tepljuha. Spojila ih je muzika, koju on sjano pevao, a ona je obožavala. Venčali su se u Drnišu 24. juna 1922. godine. U Izvodu iz matične knjige vjenačanih piše da je mlada po zanimanju  posjednica, a ženik student.

Godinu dana kasnije preselili su se u Knin, gde je Dušan Ršaković postao advokat. Grad je posle Pariskog sporazuma iza Velikog rata već dve godine bio u sastavu Kraljevine SHS, a njegov kotar je pripadao Splitskoj oblasti. Dušan Rašković je bio uspešan advokat. Sti­če vla­sti­tu kan­ce­la­ri­ju u Kninu i broj­nu kli­jen­te­lu po Dal­ma­ci­ji i Bo­sni do Gra­ho­va.

Bio je pred­sjed­nik Cr­kve­ne pravoslavne op­šti­ne u Kni­nu. Ta­ko je bio je­dan od or­ga­ni­za­to­ra pro­sla­ve Vi­dov­da­na na Dal­ma­tin­skom Ko­so­vu 1940. go­di­ne. Bio je i je­dan od pi­o­ni­ra or­ga­ni­ziranja fuz­bal­ske igre u Kni­nu i je­dan od rijet­kih knin­skih fubal­skih su­di­ja.

-Godine 1922. rodio se prvi sin Sergije, koga su svi zvai Srđan. Sin Srđan pohađa Pučku školu i raste, i umno i fizički. Zna napamet sve srpske narode pesme iz Vukove „Pjesmarice“. Recituje ih i pevuši. Čita francuske klasike u orginalu. U kninskoj Gimnaziji učenik Srđan Rašković ma­tu­ri­ra 1940. go­di­ne. Profesor mu je bio književnik i komunista Oskar Davičo. Uspeo je većinu gimnazijalaca tajno da učlani u Savez komunističke omladine Jugoslavije – SKOJ. Srđan je bio među prvima. Obožavalac je Sovjetskog Saveza  – beleži u svojim knjigama sestra Vjera Rašković Zec.

Petog jula godine 1929. u Kninu advokat Dušan Rašković i njegova žena Savka dobijaju drugo dete. Sinčić Jovan Rašković dobija ime po babama Jovankama, ali vrlo brzo postaje Jovo i Jovica. Majka ga je kao bebu zvala Jošo, a drugari u školi Isus. Godine 1934. u Marseju fašisti ubijaju jugoslovenskog kralja Aleksandra Karađorđevića. Umiru deda Tome, 1935. rađa se ćerka Vjera, a umire i Savkina majka Jovanka 1937. Unuk Jovan Rašković je u osnovnoj školi bio odlikaš. Malo zbog pameti, malo zbog protekcije učitelja, koji je bio očev prijatelj. Jovan je kao i njegov brat Sergije voleo fudbal, ali i zabavu.

-Na mo­je kr­šte­nje u Knin su do­pu­to­va­li Pla­vim kra­ljev­skim vo­zom iz Beograda ku­mo­vi – te­ta Vje­ra Pe­ro­vić, su­pru­ga ta­da­šnjeg kra­ljev­skog na­mje­sni­ka Ive Pe­ro­vi­ća, po ko­joj sam do­bi­la ime. I dok­tor Ni­ko­la Su­bo­tić, markantni političar, pred­sjed­nik Narodne skup­šti­ne Kraljevine Jugoslavije u vri­je­me kad je u njoj ubi­jen je­dan Pavle Radić, a ra­njen dru­gi Stjepan Ra­dić. Bi­lo nas je tro­je djece. Sr­đan, Jo­van i ja. Kad sam se ro­di­la, Sr­đan je imao tri­na­est go­di­na, a Jo­vo  šest. Osta­doh na kra­ju sa­mo ja, naj­sla­bi­ja i naj­ne­ot­por­ni­ja na sve što nas je sna­šlo, da pri­bi­lje­žim dav­ne uspo­me­ne na za­jed­nič­ko dje­tinj­stvo u Kni­nu, Dr­ni­šu i Za­gre­bu – iskreno kazuje dr Vjera Rašković Zec, danas penzionerka u Beču.

U vreme njenog rođenja 1935. godine Knin je pripadao Primorskoj banovini Hrvatske u Kraljevini Jugoslaviji. Od 1939. godine Knin je bio deo teritorijalne jedinice Banovine Hrvatske. Doživljavao je ekonomski i društveni procvat. Od sela Knin je postao varošica sa asfaltiranim ulicama, bolnicom, kasarnom, električnom centralom, trospratnim hotelom “Grand”. Imao je Gimnaziju i Poljoprivrednu školu. U njemu su nicale državne i društvene  institucije i ustanove. Društveni život se pokrenuo, bio je skoncentrisan oko crkava, humanitarnih, kulturnih i sportskih društava, teatra i pet kafana. Većina stanovnika u gradu bili su sitni privrednici. Od 2.500 građana Knina dve trećine su bili Srbi pravoslavci.

Naslovna fotgrafija: Porodica Dušana Raškovića u Kninu

(Nastavlja se)